ميرزا حسن حسينى فسايى
36
فارسنامه ناصرى ( فارسى )
جلد اول فارسنامه در ذى القعده قوىئيل سنه 1312 به خط محمد صادق بن مقرب الخاقان ميرزا محمد على خان منشى علىآبادى مازندرانى به اتمام رسيد و جلد دوم كه به تاريخ پنجشنبه دهم ماه شعبان معظم سنه 1304 تنگوزئيل در قريه قصر كرم ( : كوشك قاضى ) بلوك فسا ، از تأليف آن فراغت يافته بود ، در روز يكشنبه دوازدهم ماه ذى القعدة الحرام سنه 1313 به خط عبد الرحيم بن محمد على فيروزكوهى تحرير يافت . بعضى از نقاشىهاى كتاب نيز عمل « مسعود » نامى است . اما در حقيقت سال 1304 ، سال اتمام كامل فارسنامه ناصرى نيست و مؤلف قسمتهائى از كتاب را پس از اين سال تنظيم كرده و بر كتاب خويش افزوده است و در نتيجه همانطور كه در پايان بخش اول كتاب اشاره كرده است ، مطالبى تا سال 1311 در گفتار اول فارسنامه وجود داشت كه از ميان رفت و مؤلف بدليل ضعف بينائى امكان بازنويسى آنها را نيافت . همچنين در گفتار دوم ، در شرح بلوك سرحد چهاردانگه مىخوانيم كه : « ضابط اين بلوك حاجى نصر اللّه خان سرتيب قشقائى است كه از سال 1309 به لقب و منصب جليل ايلخانى سرافراز است « 1 » . از اشارات مؤلف برمىآيد كه وى وقايع سال 1291 را در سال 1300 هجرى و وقايع سال 1292 را در مورد تعمير مسجد جامع ، در سال 1301 به رشته تحرير كشيده است و وقايع سال 1266 را در سال 1303 هجرى و اطلاعات مربوط به محله سردزك شيراز و وقايع سال 1176 هجرى را در سال 1304 تنظيم مىكرده است و مقالات مربوط به اوضاع شهر شيراز و اهالى و بقاع و تكايا و مساجد و مدارس و بساتين شيراز را در 26 جمادى الاولى سال 1304 به اتمام رسانيده است و در روز دوشنبه غره ماه شعبان 1304 شروع به نوشتن قسمت ايلات مملكت فارس كرده و بخش ايلات فارس ، چشمهها و رودخانهها و درياچهها و جزائر و كوهها و معدنهاى فارس را در فاصله غره شعبان تا دهم شعبان 1304 نگاشته است و وقايع سال 1298 هجرى را به سال 1305 به تحرير درآورده است « 2 » . اگرچه در كيفيت فراهم آوردن مطالب گفتار اول فارسنامه ، در ذكر منابع كتاب سخن خواهيم گفت اما ضرورتا بايد به اين نكته اشاره كنيم كه حاج ميرزا حسن فسائى در تنظيم مطالب گفتار دوم متحمل رنج و زحمات فراوان گشته است زيرا جغرافيانويسان ديگر اغلب معلومات خود را از طريق كتب ، بدست آورده يا با سفرهائى به نواحى مختلف ، كليات مسائل جغرافيائى و تاريخى مراكز يا شهرهاى مهم را به رشته تحرير مىكشيدند اما ميرزا حسن با سفرهاى مكرر و خستهكننده به نواحى مختلف فارس جزئيات احوال و اوضاع سياسى ، اقتصادى و حتى فرهنگى روستاها و قراء دوردست را نيز با وسواس و دقتى محققانه مورد توجه قرار داده است ، مثلا در بخش دوم در ذكر بلوك و شهرها ، صرفنظر از اينكه حدود و موقعيت محلى نواحى مورد بحث و تغييرات تاريخى اين نقاط را به دقت نشان مىدهد ، طول و عرض جغرافيائى ، فاصله تا مركز شهر يا بلوك ، انحراف قبله ( كه متأسفانه در بسيارى موارد در اين موضوع اطلاعات كافى علمى در اختيار نداشته و جاى مطلب را خالى گذاشته است ) ، وجه تسميه ، محصولات ، شكار ، آثار قديمى و تاريخى ، رجال گذشته و حال ، خصوصيات روحى و اجتماعى و رسوم مردم آن ناحيه را يادداشت كرده ، در اختيار خوانندگان
--> ( 1 ) . فارسنامه ناصرى ، پايان گفتار اول و پايان گفتار دوم . ( 2 ) . فارسنامه ناصرى ، گفتار دوم ، قسمت آخر بساتين فارس و آغاز بخش ايلات مملكت فارس .